قیام ۱۵ خرداد؛ نقطه عطفی در تاریخ معاصر ایران

به گزارش خبرگزاری صدا و سیمای استان لرستان، بسیاری از مورخان، قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ را نقطه آغاز نهضتی می‌دانند که در نهایت به پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ انجامید. این واقعه تنها یک اعتراض خیابانی نبود؛ بلکه انفجار خشم مردمی بود که احساس می‌کردند دین، استقلال و هویت کشورشان در معرض تهدید قرار گرفته است.

ماجرا از کجا شروع شد؟

در سال ۱۳۴۱، حکومت محمدرضا شاه برنامه‌ای را با عنوان «انقلاب سفید» یا «انقلاب شاه و مردم» مطرح کرد. این برنامه شامل اصلاحات ارضی، تغییر در ساختار انتخابات و برخی تحولات اجتماعی بود.

شاه این طرح را گامی به سوی پیشرفت معرفی می‌کرد، اما بسیاری از علما و مراجع تقلید معتقد بودند برخی از این اقدامات بدون توجه به احکام اسلامی و استقلال کشور طراحی شده و زمینه نفوذ بیشتر آمریکا را فراهم می‌کند.

در این میان، امام خمینی (ره) به یکی از جدی‌ترین منتقدان سیاست‌های شاه تبدیل شد.

حمله به مدرسه فیضیه؛ جرقه‌ای مهم

در دوم فروردین ۱۳۴۲، هم‌زمان با سالروز شهادت امام صادق علیه‌السلام، نیرو‌های حکومت به مدرسه فیضیه قم حمله کردند.

طلاب مورد ضرب‌وشتم قرار گرفتند، عده‌ای مجروح شدند و شماری نیز به شهادت رسیدند. این حادثه فضای حوزه‌های علمیه و جامعه مذهبی را به شدت ملتهب کرد.

امام خمینی (ره) پس از این واقعه مواضع خود علیه رژیم را تندتر کرد و به یکی از مهم‌ترین چهره‌های مخالف شاه تبدیل شد.

سخنرانی تاریخی عاشورا

روز عاشورای سال ۱۳۴۲، برابر با ۱۳ خرداد، امام خمینی در مدرسه فیضیه قم سخنرانی بسیار مهمی ایراد کرد.

ایشان در این سخنرانی شاه را به دلیل عملکردش مورد انتقاد شدید قرار داد و نسبت به وابستگی حکومت به آمریکا و اسرائیل هشدار داد.

این سخنرانی تأثیر گسترده‌ای در سراسر کشور گذاشت و حکومت را به شدت نگران کرد.

دستگیری امام خمینی (ره)

بامداد ۱۵ خرداد ۱۳۴۲، مأموران امنیتی رژیم شاه پس از محاصره منزل امام خمینی (ره) در قم، ایشان را بازداشت و به تهران منتقل کردند.

خبر دستگیری امام به سرعت در قم، تهران، ورامین، مشهد، شیراز و بسیاری از شهر‌های دیگر منتشر شد.

مردم که از این اقدام خشمگین بودند، به خیابان‌ها آمدند و شعار‌هایی در حمایت از امام سر دادند.

قیام مردم چگونه شکل گرفت؟

از نخستین ساعات صبح ۱۵ خرداد، جمعیت‌های بزرگی در شهر‌های مختلف به راه افتادند.

در تهران، هزاران نفر از بازار، محله‌های جنوبی شهر و مناطق مختلف به سمت مرکز شهر حرکت کردند.

در قم نیز مردم و طلاب به خیابان‌ها ریختند.

یکی از مشهورترین صحنه‌های این قیام مربوط به مردم ورامین است. گروهی از کشاورزان و مردم این منطقه با کفن بر تن، برای حمایت از امام خمینی (ره) به سوی تهران حرکت کردند. به همین دلیل از آنان با عنوان «کفن‌پوشان ورامین» یاد می‌شود.

شاه و دولت تصمیم گرفتند با شدیدترین روش ممکن اعتراضات را سرکوب کنند.

نیرو‌های ارتش، شهربانی و گارد شاهنشاهی وارد عمل شدند. در بسیاری از نقاط به سوی مردم تیراندازی شد و تانک‌ها و خودرو‌های نظامی را در خیابان‌ها مستقر کردند.

سرکوب به اندازه‌ای گسترده بود که تهران و برخی شهر‌ها عملاً به صحنه درگیری نظامی تبدیل شدند.

چند نفر شهید شدند؟

درباره تعداد شهدا آمار‌های متفاوتی وجود دارد. حکومت پهلوی تلاش می‌کرد تعداد کشته‌شدگان را بسیار کم نشان دهد، اما مخالفان رژیم آمار بسیار بالاتری ارائه می‌کردند.

برخی اسناد رژیم از ده‌ها کشته سخن می‌گویند، در حالی که در روایت‌های صحیح و برخی گزارش‌های تاریخی، شمار شهدا به چند صد نفر و حتی بیش از هزاران نفر ذکر شده است.

به همین دلیل هنوز درباره آمار دقیق شهدا اجماع کامل تاریخی وجود ندارد؛ اما تقریباً همه پژوهشگران بر این نکته اتفاق نظر دارند که سرکوب ۱۵ خرداد بسیار خونین بود.

واکنش شاه بعد از قیام مردم

محمدرضا شاه و مسئولان حکومت تلاش کردند قیام را یک حرکت سازمان‌یافته از سوی مخالفان معرفی کنند.

شاه در سخنرانی‌های بعدی خود مدعی شد که این اعتراضات با تحریک عوامل خارجی و مخالفان حکومت شکل گرفته است و حکومت ناچار به برخورد شده است.

رژیم همچنین تلاش کرد با کنترل رسانه‌ها، ابعاد واقعی حادثه را کوچک جلوه دهد.

امام خمینی (ره) درباره ۱۵ خرداد چه نظری داشتند؟

امام خمینی (ره) بار‌ها از ۱۵ خرداد به عنوان نقطه عطف نهضت اسلامی یاد کردند.

ایشان معتقد بودند که مردم در این روز نشان دادند حاضرند برای دفاع از اسلام و استقلال کشور هزینه بدهند.

یکی از معروف‌ترین تعبیر‌های امام درباره این واقعه آن است که: «۱۵ خرداد را زنده نگه دارید.»

امام همچنین بار‌ها تأکید کردند که خون شهدای ۱۵ خرداد مسیر مبارزه با رژیم پهلوی را هموار کرد و زمینه پیروزی انقلاب را فراهم ساخت.

سرنوشت امام خمینی (ره) پس از قیام

پس از دستگیری، امام مدتی در بازداشت و حصر بودند.

اعتراض‌های گسترده علما، مراجع و مردم باعث شد رژیم نتواند با ایشان برخوردی که در ابتدا در نظر داشت انجام دهد.

امام پس از مدتی آزاد شدند؛ اما فعالیت‌های سیاسی و مبارزاتی ایشان ادامه یافت.

سرانجام در سال ۱۳۴۳، پس از اعتراض شدید امام به قانون کاپیتولاسیون، رژیم شاه ایشان را به ترکیه تبعید کرد و سپس به عراق فرستاد.

چرا واقعه ۱۵ خرداد اینقدر اهمیت دارد؟

اهمیت ۱۵ خرداد فقط به درگیری‌های آن روز محدود نمی‌شود. این قیام چند پیامد مهم داشت:

-رهبری امام خمینی (ره) در سطح ملی تثبیت شد.

-شکاف میان مردم مذهبی و حکومت پهلوی عمیق‌تر شد.

-مبارزه علیه رژیم از اعتراض‌های پراکنده به یک نهضت فراگیر تبدیل شد.

-خاطره شهدای ۱۵ خرداد به نماد مقاومت علیه حکومت پهلوی تبدیل شد.

-بسیاری از فعالان سیاسی و مذهبی، این روز را آغاز مسیر انقلاب اسلامی می‌دانند.