منبر آدینه، منبر بیداری؛ روایتی کوتاه از ۴۷ سال اقامه نماز جمعه

به گزارش گروه تاریخ خبرگزاری صدا و سیما؛ هر ساله پنجم مرداد ماه یادآور یکی از برجسته‌ترین رویداد‌های تاریخ سیاسی - مذهبی ایران معاصر است؛ روزی که نماز جمعه به عنوان یکی از مناسک بزرگ، اما فراموش شده اسلام، در ایرانِ پس از انقلاب اسلامی احیا شد.

نماز جمعه، فریضه‌ای عبادی است که ماهیتی سیاسی – اجتماعی دارد. شاید همین موضوع سبب شده است در تاریخ اسلام، حتی حکومت‌های طاغوت نیز از هیچ تلاشی برای تسلط بر منبر آدینه فرو گذار نکنند. این تلاش‌ها گاهی به تعطیلی یا کم رونقی این مراسم عبادی مهم می‌انجامید. در ایران نیز تا پیش از انقلاب اسلامی، نماز جمعه توسط امامان جمعه‌ای که معمولا از سوی دربار‌ها تعیین می‌شدند، بدون رونق و رمق اقامه می‌شد. همچنین گاهی برخی از علما نیز مستقل از دولت ها، اقدام به اقامه نماز جمعه می‌کردند؛ اقامه جمعه توسط آیت الله سید محمد تقی خوانساری و آیت الله شیخ محمد علی اراکی در قم و نمازجمعه مسجد نارمک تهران در سال ۴۷ توسط آیت الله طالقانی از نمونه‌های بارز این موضوع به شمار می‌رود.

پس از انقلاب اسلامی نیز در برخی نقاط کشور به صورت غیر رسمی نمازجمعه اقامه می‌شد تا اینکه آیت الله طالقانی با توجه به اهتمام ویژه‌ای که از سال‌های پیش از انقلاب به نماز جمعه داشتند، پیشنهاد برگزاری این مراسم سیاسی- عبادی را به امام خمینی (ره) ارائه کردند. ایشان هم با پذیرش این پیشنهاد، مسئولیت اقامه نماز جمعه را به آیت الله طالقانی واگذار کردند. بدین ترتیب اولین نماز جمعه پس از انقلاب، توسط امام جمعه‌ای که منصوب از سوی ولی فقیه بود، در جمعه ۵ مرداد ماه ۱۳۵۸ مصادف با دوم رمضان المبارک ۱۳۹۹ قمری، اقامه شد.

در این روز صد‌ها هزار نفر از مردم تهران با زبان روزه و در گرمای شدید تابستان با اشتیاق در زمین چمن دانشگاه تهران گرد هم آمده و با شعار‌هایی از قبیل «خمینی بت شکن، امام امت ماست» و «رهبری خمینی، اساس وحدت ماست» به استقبال این نماز جمعه تاریخی رفتند.   آیت الله طالقانی که به تعبیر امام (ره) زبان گویای او، چون شمشیر مالک اشتر، بُرنده بود و کوبنده (صحیفه امام، ۹/۴۸۶) نیز با بیانی پر شور به ایراد خطبه‌ها مشغول شد. او در خطبه‌های نماز، به بیان موضوعاتی مانند ارزش و جایگاه نماز جمعه، قدرت ایمان مردم، لزوم مبارزه با دشمنان و استعمارگران و انتخابات مجلس خبرگان قانون اساسی پرداخت که این سخنان به سرعت در رسانه‌ها انعکاس یافت.

«اگر لازم باشد من و امام هم مسلسل به دست خواهیم گرفت»، «یا می‌میریم یا استعمار را دفن می‌کنیم»؛ این جملات از برجسته‌ترین فراز‌های خطبه‌های نماز جمعه آن روز بود که شور و شعور انقلابی را به روشنی به تصویر می‌کشید؛ و این نماز جمعه به نقطه‌ای آغازین برای احیای این فریضه فراموش شده، تبدیل شد؛ تا جایی که اکنون نماز جمعه به مثابه یک شبکه گسترده روشنگری و بصیرت افزایی عمل می‌کند که در آن امام جمعه در تعامل با نمازگزاران، ضمن ایراد خطبه ها، به تحلیل مهمترین مسائل روز جهان اسلام، منطقه و کشور می‌پردازد و از سخن گاه نماز جمعه به عنوان ابزاری برای روشنگری در برابر جنگ شناختی دشمن بهره می‌برد.

علاوه بر این، نماز جمعه از ظرفیت بزرگی برای انسجام بخشی اجتماعی و بسیج نیرو‌ها برخوردار است. نماز جمعه به عنوان بزرگترین اجتماع هفتگی ملت، سرمایه اجتماعی عظیمی را در اختیار نظام اسلامی قرار می‌دهد. مصلی‌های  نماز جمعه به پایگاهی برای اعلام مواضع انقلابی مشترک، تقویت اتحاد و حتی حل معضلات محلی از طریق ارتباط مستقیم مردم با مسئولان بدل شده است. این موضوع باعث شده است نماز جمعه به یک پایگاه مستحکم برای پشتیبانی از انقلاب اسلامی و آرمان‌های آن تبدیل شود. تاریخ انقلاب اسلامی نیز گواه است که از روز‌های نخست انقلاب، از آشوب‌های داخلی و جنگ تحمیلی تا بحران‌های اقتصادی و سیاسی، نماز‌های جمعه همواره کانونی برای بسیج نیروها، جمع‌آوری کمک‌های مردمی و صیانت از حریم انقلاب اسلامی بوده‌اند.

بر این اساس امام خمینی (ره) بار‌ها بر تقویت نماز جمعه تاکید می‌کردند: «نماز جمعه که نمایشی از قدرت سیاسی و اجتماعی اسلام است باید هرچه شکوهمندتر و پرمحتواتر اقامه شود. ملت گمان نکند که نماز جمعه یک نماز عادی است؛ نماز جمعه با شکوهمندی که دارد برای نهضت کوتاه عمر ما یک پشتوانه محکم و در پیشبرد انقلاب اسلامی عامل موثر و بزرگی است. ملت عظیم و عزیز با شرکت خود باید این سنگر اسلامی را هرچه عظیم‌تر و بلندپایه‌تر حفظ نماید تا به برکت آن توطئه‌های خائنانه و دسیسه‌های مفسدان خنثی شود» (صحیفه امام، ۹/۴۹۲). توصیف امام (ره) از نماز جمعه، به وضوح فلسفه این فریضه مهم را تبیین می‌کند؛ بنابراین تلاش برای صیانت از نهاد نماز جمعه و ارتقای اثربخشی آن، می‌تواند گامی مهم برای تضمین استمرار حرکت تاریخی انقلاب اسلامی به شمار رود.

 نویسنده: عباس کریمیان