۲ هزار سازه آبی تاریخی در انتظار معرفی جهانی

به گزارش خبرگزاری صداوسیما  محمد حسن‌لی با اشاره به جایگاه سازه‌های آبی تاریخی ایران در عرصه بین‌المللی اظهار کرد: هر سال در اجلاس کمیسیون بین‌المللی آبیاری و زهکشی (ICID)، هر کشور امکان ارسال چهار اثر تاریخی واجد معیار‌های تعیین‌شده را برای بررسی و داوری به کمیته تاریخ آب این کمیسیون دارد. پس از بررسی و ارزیابی پرونده‌ها، آثار پذیرفته‌شده در اجلاس سالانه کمیسیون بین‌المللی آبیاری و زهکشی و در مراسم اعطای جوایز «سازه‌های تاریخی آبیاری جهان» (WHIS) معرفی می‌شوند؛ فرآیندی که علاوه بر ارزش‌گذاری بین‌المللی بر میراث مهندسی آب، می‌تواند زمینه شناساندن ظرفیت‌های کمتر دیده‌شده تاریخی و گردشگری ایران را فراهم کند.

عضو بخش جوان کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران با اشاره به سابقه حضور آثار ایرانی در این فهرست بیان کرد: تاکنون ۱۲ اثر از ایران شامل مجموعه عباس‌آباد بهشهر، قنات بلده، سد تاریخی فریمان، قنات فضلعلی‌خان، سد کریت، قنات مون، آبراهه ناصری، پل قلعه حاتم، قنات قاسم‌آباد، سازه‌های آبی شوشتر، گرداب سنگی و قنات زارچ در فهرست سازه‌های تاریخی آبیاری جهان معرفی شده‌اند.

حسن‌لی ادامه داد: تهیه و تدوین پرونده‌های این آثار بر عهده بخش جوان کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران است و پس از بررسی و تایید هیئت اجرایی کمیته ملی، پرونده‌ها برای بررسی و داوری به کمیسیون بین‌المللی آبیاری و زهکشی ارسال می‌شوند.

او درباره آثار معرفی‌شده در سال ۲۰۲۶ گفت: امسال نیز با وجود مشکلات ناشی از قطعی اینترنت در زمان ارسال پرونده‌ها، چهار اثر تاریخی آبی ایران شامل مجموعه سازه‌های آبی سیراف در استان بوشهر، پل‌بند شادروان (بند قیصر) در استان خوزستان، پل الله‌وردی‌خان (سی‌وسه‌پل) در استان اصفهان و بند امیر در استان فارس برای بررسی معرفی و پذیرفته شدند.

میراث آب؛ پیوند میان حفاظت، گردشگری و توانمندسازی جوامع محلی

عضو بخش جوان کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران با تاکید بر فراتر بودن کارکرد این عنوان جهانی از یک اعتبار نمادین گفت: معرفی آثار و دریافت عناوین و جوایز بین‌المللی می‌تواند آثار اقتصادی و اجتماعی قابل‌توجهی به همراه داشته باشد و در صورت برنامه‌ریزی صحیح، این ظرفیت را دارد که به یکی از مؤلفه‌های تقویت گردشگری میراث‌محور و توسعه جوامع محلی تبدیل شود.

او تصریح کرد: توسعه گردشگری اصولی در پیرامون سازه‌های آبی تاریخی می‌تواند به ایجاد فرصت‌های اقتصادی برای جوامع محلی، افزایش مشارکت آنها در حفاظت از میراث و تقویت جریان‌های درآمدی پایدار منجر شود.

حسن‌لی افزود: شناخته‌شدن این آثار در سطح ملی و بین‌المللی، از یک سو می‌تواند توجه بیشتری را به ضرورت مرمت، حفاظت و احیای آنها جلب کند و از سوی دیگر، با افزایش آگاهی جوامع محلی و گردشگران، زمینه پیشگیری از تخریب‌های احتمالی و حفاظت مشارکتی از این میراث را فراهم آورد.

او در ادامه با اشاره به قنات فضلعلی‌خان به‌عنوان یکی از نمونه‌های شاخص این ظرفیت اظهار کرد: این قنات در روستای رادکان شهرستان تاکستان در استان قزوین قرار دارد و با طول تقریبی ۳۰ کیلومتر و شیوه آجرچینی ضربدری، نمونه‌ای قابل‌توجه از دانش فنی و معماری سازه‌های زیرزمینی آب در ایران به شمار می‌رود و احتمال تعلق آن به دوره اشکانی مطرح شده است.

عضو بخش جوان کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران گفت: قنات فضلعلی‌خان در سال ۲۰۱۹ در بالی اندونزی جایزه جهانی سازه‌های آبیاری را دریافت کرد و دو سال بعد، در سال ۱۴۰۰، در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

او ادامه داد: این نمونه نشان می‌دهد که معرفی بین‌المللی یک اثر تاریخی می‌تواند مکمل ثبت ملی و اقدامات حفاظتی باشد و در صورت شکل‌گیری برنامه‌ای اصولی برای گردشگری پیرامون آن، ظرفیت قابل‌توجهی برای رونق اقتصادی جامعه محلی و فراهم شدن زمینه اقدامات مرمتی و حفاظتی ایجاد کند.

حسن‌لی با تاکید بر ضرورت تفکیک میان عناوین و نظام‌های مختلف ارزش‌گذاری میراث‌فرهنگی در سطح بین‌المللی اظهار کرد: ثبت سازه‌های آبی تاریخی در فهرست WHIS با فرآیند ثبت آثار در فهرست میراث‌جهانی یونسکو متفاوت است و نباید این دو نظام را معادل یکدیگر دانست.

او افزود: در عرصه بین‌المللی، سازمان‌ها و نهاد‌های مختلف بر اساس ماموریت و معیار‌های تخصصی خود به شناسایی، ارزش‌گذاری، ثبت یا اعطای عنوان به میراث‌های واجد ارزش می‌پردازند؛ برای نمونه، نظام‌های میراث کشاورزی مهم جهانی (GIAHS) از سوی سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) دنبال می‌شود.

عضو بخش جوان کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران درباره معیار‌های پذیرش آثار در کمیسیون بین‌المللی آبیاری و زهکشی توضیح داد: آثار پیشنهادی باید بیش از ۱۰۰ سال قدمت داشته باشند و در یکی از دسته‌بندی‌های تعیین‌شده قرار گیرند.

او ادامه داد: سد‌هایی که عمدتا برای اهداف آبیاری مورد استفاده قرار گرفته‌اند، سازه‌های ذخیره آب، سازه‌های انحراف آب، آبراهه‌ها و همچنین مکان‌ها یا سازه‌هایی که از نظر عملکردی با مدیریت آب کشاورزی در گذشته یا حال ارتباط داشته‌اند، از جمله نمونه‌های واجد شرایط برای بررسی هستند.

حسن‌لی در پایان با اشاره به گستردگی ظرفیت ایران در حوزه میراث آب خاطرنشان کرد: بر اساس آثار ملی ثبت‌شده، بیش از ۲ هزار اثر با ویژگی‌های مرتبط با سازه‌های تاریخی آب در کشور وجود دارد، در حالی که امکان معرفی تنها چهار اثر در هر سال به کمیسیون بین‌المللی آبیاری و زهکشی فراهم است.

او تاکید کرد: این محدودیت، ضرورت تدوین یک برنامه منسجم برای شناسایی، مستندسازی، ارزیابی و اولویت‌بندی سازه‌های آبی تاریخی کشور را بیش از پیش آشکار می‌کند؛ به‌گونه‌ای که انتخاب آثار برای معرفی بین‌المللی صرفا بر مبنای قدمت نباشد، بلکه مجموعه‌ای از مؤلفه‌های تاریخی، فنی، معماری، اجتماعی، زیست‌محیطی و ظرفیت گردشگری نیز در آن لحاظ شود.

عضو بخش جوان کمیته ملی آبیاری و زهکشی ایران افزود: میراث آب ایران حاصل انباشت دانش و تجربه تاریخی ایرانیان در شناخت، مهار، انتقال و بهره‌برداری از منابع آب است و معرفی هدفمند این میراث در مجامع تخصصی بین‌المللی می‌تواند علاوه بر تثبیت جایگاه علمی و تاریخی ایران، به بستری برای حفاظت پایدار، توسعه گردشگری فرهنگی و تقویت اقتصاد جوامع محلی تبدیل شود.