حکیمی که زبان فارسی را به سپهر مفاهیم فلسفی وارد کرد

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما؛ آیین بزرگداشت حکیم بوعلی سینا به همت انجمن آثار و مفاخر فرهنگی با همکاری بنیاد علمی و فرهنگی بوعلی سینا و اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی همدان، سه‌شنبه ۲۷ مردادماه ۱۴۰۵ با حضور پرشمار علاقه‌مندان و با سخنرانی جمعی از استادان و پژوهشگران حوزه حکمت و فلسفه اسلامی در تالار اجتماعات شهید مطهری (ره) انجمن برگزار شد.

آقای انشاءالله رحمتی، رئیس بنیاد علمی و فرهنگی ابن‌سینا، در ابتدای این مراسم، طی سخنانی با قدردانی از حضور استادان و پژوهشگران در این جلسه، بر ضرورت بازخوانی میراث فکری و فلسفی ابن‌سینا برای پاسخ‌گویی به نیاز‌های فکری روز تأکید کرد.

وی افزود: یکی از میراث‌های بزرگ ابن‌سینا، تفسیر کوتاه، اما دوران‌ساز او بر آیه شریفه نور است؛ تفسیری که نشان می‌دهد یک فیلسوف چگونه می‌تواند از قرآن الهام بگیرد و در پرتو آن به نظریه‌پردازی بپردازد و در عین حال، دانش و تخصص فلسفی خود را در خدمت فهم و تفسیر قرآن قرار دهد.

رحمتی ادامه داد: در این رویکرد، نوعی تعامل دوسویه میان فهم فلسفی و فهم قرآن شکل می‌گیرد؛ به این معنا که مطالعه قرآن، فهم فلسفی انسان را دگرگون می‌کند و سپس همین فهم فلسفی، امکان کشف لایه‌هایی تازه از معانی قرآن را فراهم می‌آورد.

رئیس بنیاد علمی و فرهنگی ابن‌سینا، این رویکرد را سرآغاز نوعی تأویل فلسفی قرآن دانست و گفت: تأثیر این نگاه را می‌توان در اندیشه فیلسوفانی، چون سهروردی و ملاصدرا نیز مشاهده کرد. به‌ویژه حکمت اشراقی سهروردی را می‌توان تا حدی تفسیری فلسفی از آیه نور دانست.

رحمتی در پایان با تأکید بر ضرورت تبدیل «روز ابن‌سینا» به «هفته ابن‌سینا» افزود: ابن‌سینا متفکری متعلق به یک دوره تاریخی خاص نیست؛ اندیشه او از مرز زمان عبور کرده است و سخنان چنین فیلسوفی می‌تواند در همه دوره‌ها طنین داشته باشد. از این رو، باید از فرصت هفته ابن‌سینا برای بازشناسی وجوه مختلف اندیشه او بهره گرفت؛ زیرا هیچ بخش مهمی از میراث فکری ابن‌سینا نیست که نتواند برای زمانه ما الهام‌بخش و راهگشا باشد.

رونمایی از بخش طبیعیات کتاب شرح نجاة ابن سینا

پس از سخنان رحمتی، با حضور استادان حاضر در این برنامه، از بخش طبیعیات کتاب شرح نجاة ابن سینا که با تصحیح و تحقیقِ مقصود محمدی و عزت الملوک قاسم قاضی در سلسله انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگی منتشر شده است، رونمایی شد.

ابن‌سینا را باید در زمان و زمینه او سنجید

در ادامه سید یحیی یثربی استاد دانشگاه علامه طباطبایی (ره) به ایراد سخن پرداخت. وی با تأکید بر جایگاه برجسته ابن‌سینا در تاریخ اندیشه اسلامی و ایرانی، بر ضرورت عبور از تکرار میراث گذشتگان و تلاش برای تولید اندیشه متناسب با نیاز‌های روز تأکید کرد.

وی گفت: ابن‌سینا بی‌تردید از شخصیت‌های بزرگ جهان اسلام و ایران است. آثار او را بار‌ها مطالعه کرده‌ام و دو اثر «نجات» و «اشارات» را نیز ترجمه و به اختصار شرح کرده‌ام. در دقت علمی و قدرت فکری ابن‌سینا تردیدی نیست، اما نباید از اندیشمندانی که در قرن سوم و چهارم می‌زیسته‌اند انتظار داشته باشیم پاسخ مسائل قرن بیست‌ویکم را نیز در اختیار ما قرار داده باشند؛ هر انسان و اندیشه‌ای باید در زمان و زمینه خودش ارزیابی شود.

یثربی افزود: ابن‌سینا در زمان خود درباره سیاست، دین، طبیعیات و موضوعات گوناگون اندیشیده و دیدگاه‌هایش ارزشمند است، اما پرسش اساسی این است که ما پس از او چه کرده‌ایم. هر استادی باید شاگردانی داشته باشد که دست‌کم یک گام از استاد خود فراتر بروند. مردان هر دوره باید حرف زمانه خود را بزنند و ما نیز باید حرف تازه‌ای برای جامعه امروز داشته باشیم.

وی با اشاره به نقش فلسفه در جهان معاصر اظهار کرد: فلسفه باید وسیله‌ای برای گسترش تفکر باشد. بسیاری از مسائل طبیعی را علوم تجربی بر عهده گرفته‌اند و این امر فرصتی فراهم کرده است تا فلسفه با دقت بیشتری به مسائل معرفت‌شناختی و پرسش‌های بنیادین انسان بپردازد و بر دستاورد‌های پیشینیان بیفزاید.

استاد دانشگاه علامه طباطبایی (ره) با تأکید بر ضرورت بازخوانی قرآن در هر عصر گفت: قرآن حقیقتی است که در هر زمان می‌توان از آن بهره‌ای تازه دریافت. همان‌گونه که شناخت انسان از طبیعت در طول قرن‌ها گسترش یافته، فهم ما از قرآن نیز نباید متوقف در گذشته بماند.

وی در پایان با استناد به آیه «وَقُل رَّبِّ زِدْنِی عِلْمًا» تأکید کرد: پیامبر اکرم (ص) نیز مأمور به طلب فزونی دانش است و این نشان می‌دهد که راه دانایی هیچ‌گاه پایان نمی‌یابد. امروز باید از «عقل منفعل» که تنها میراث ابن‌سینا را می‌آموزد، به «عقل فعال» رسید؛ عقلی که بتواند بر آن میراث چیزی بیفزاید و برای مسائل جامعه راه‌حل و اندیشه تازه ارائه کند.

تواضع علمی؛ میراث کمتر دیده‌شده ابن‌سینا

سومین سخنران این آیین، سید محمود یوسف ثانی عضو هیئت علمی موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران بود. وی با اشاره به ضرورت بهره‌گیری درست از میراث فکری بزرگان، «تواضع علمی» را یکی از وجوه مهم و کمتر دیده‌شده شخصیت ابن‌سینا دانست و بر اهمیت بازخوانی این ویژگی برای فضای علمی امروز تأکید کرد.

وی گفت: ملتی که نتواند از میراث بزرگان خود به‌درستی و شایستگی استفاده کند، نمی‌تواند در مسیر پیشرفت گام بردارد. ابن‌سینا یکی از شاخصه‌های عقلانیت در تاریخ اسلام است و آثار او حتی امروز نیز می‌تواند برای ما آموزنده و راهگشا باشد. یکی از نکاتی که در نوشته‌ها و سخنان ابن‌سینا به‌روشنی دیده می‌شود، تواضع علمی اوست؛ برخلاف تصوری که گاه از ابن‌سینا به‌عنوان فیلسوفی متکبر و خودبرتر‌بین شکل گرفته، آثار او نشان می‌دهد که در مقام بحث علمی، به محدودیت‌های دانش و توانایی‌های ادراکی انسان توجهی جدی داشته است.

یوسف‌ثانی افزود: ابن‌سینا بار‌ها و با صراحت از ناتوانی انسان در شناخت برخی حقایق سخن گفته است. او در «تعلیقات» تأکید می‌کند که رسیدن به حقیقت اشیا و ارائه حدود و تعریف‌های دقیق از آنها در توان انسان نیست. همچنین در مواجهه با برخی پرسش‌های فلسفی، به‌جای ارائه پاسخی ساختگی، صریحاً می‌گوید «لا أدری»؛ یعنی نمی‌دانم. این اقرار به ندانستن، نه نشانه ضعف، بلکه نشانه‌ای از شناخت دقیق حدود دانش است.

وی ادامه داد: ابن‌سینا حتی در مسائل علمی نیز بر ضرورت عرضه دیدگاه‌ها به اهل علم، بهره‌گیری از نظر دیگران و همکاری فکری تأکید دارد. او از اشکال و نقد علمی استقبال می‌کند و تصریح دارد که از شنیدن اشکال وارد بر سخنانش خرسند می‌شود؛ زیرا بحث استوار و نقد سنجیده، زمینه گشایش فکری را فراهم می‌کند.

عضو هیئت علمی مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران خاطرنشان کرد: این میراث امروز نیز برای ما بسیار قابل استفاده است. اگر در نظام‌های علمی و گفت‌و‌گو‌های فکری خود به این اصل ابن‌سینا عمل کنیم که آنچه را نمی‌دانیم ادعا نکنیم، نقد دیگران را بپذیریم و حل مسائل را در قالب کار جمعی و گفت‌وگوی علمی دنبال کنیم، گام مهمی در مسیر پیشرفت علمی برداشته‌ایم.

ابن‌سینا زبان فارسی را وارد سپهر مفاهیم فلسفی کرد

قاسم پورحسن استاد دانشگاه علامه طباطبایی نیز در این مراسم با تأکید بر راز ماندگاری ایران گفت: ایران در طول تاریخ با گسست‌ها و فراز و نشیب‌های فراوان روبه‌رو بوده، اما آنچه موجب تداوم و ماندگاری آن شده، میراث عمیق و ستبر خرد و حکمت ایرانی است.

وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به جایگاه ابن‌سینا در شکل‌گیری زبان فلسفی فارسی افزود: ابن‌سینا در «دانشنامه علایی» سه دسته از واژگان فارسی را به کار گرفت و بخشی از این واژگان بعد‌ها در آثار باباافضل، ناصرخسرو و دیگر اندیشمندان استمرار یافت.

به گفته پورحسن، ابن‌سینا تنها فیلسوفی است که برای بسیاری از مفاهیم دقیق فلسفی، اصطلاحات فارسی پدید آورد و از این طریق، زبان فارسی را از قلمرو ادب و شعر به حوزه علم و فلسفه وارد کرد.

این استاد دانشگاه اظهار کرد: پیش از ابن‌سینا نیز تلاش‌هایی برای گسترش زبان فارسی صورت گرفته بود و چهره‌هایی، چون ابوعلی بلعمی و ابوعبدالله جیهانی در دوره سامانیان نقش مهمی در گسترش کاربرد فارسی در تاریخ، دانش و حکومت داشتند، اما ابن‌سینا تحول اساسی در زبان فارسی ایجاد کرد.

وی ادامه داد: یکی از مهم‌ترین دستاورد‌های ابن‌سینا، وارد کردن زبان فارسی به سپهر مفاهیم فلسفی و نشان دادن ظرفیت این زبان برای بیان دقیق‌ترین مفاهیم حکمی بود.

پورحسن با تأکید بر اهمیت میراث ایرانی خاطرنشان کرد: زبان تنها مجموعه‌ای از واژگان نیست، بلکه بخشی از هویت و میراث حکمی ایران است و بی‌توجهی به این میراث، از مهم‌ترین دلایل وضعیت کنونی ماست.

نقش ایران در تمدن جهانی

در پایان این رویداد نیز فاطمه مهاجرانی سخنگوی دولت به ایراد سخن پرداخت. وی با تأکید بر جایگاه تمدنی ایران گفت: ایران صرفاً یک جغرافیا نیست، بلکه هویتی قدرتمند و ریشه‌دار است که در طول هزاران سال و در فراز و فرود‌های تاریخ، همچنان پابرجا مانده است.

وی ادامه داد: نقش ایران در تمدن جهان، نقشی بی‌بدیل است و این جایگاه را مدیون انسان‌هایی همچون ابن‌سینا هستیم که هنوز آن‌گونه که باید شناخته نشده‌اند. باید بیش از گذشته شخصیت، آثار و نقش این بزرگان در تمدن بشری را بشناسیم و به نسل‌های آینده معرفی کنیم.

سخنگوی دولت با تأکید بر اهمیت آموزش و رسانه در پاسداشت هویت ایرانی اظهار کرد: آموزش و پرورش، وزارت علوم، وزارت فرهنگ و رسانه ملی وظیفه مهمی در معرفی این میراث و تبیین راز ماندگاری ایران دارند. از فارابی و ابن‌سینا و غزالی و مولانا و حافظ و سعدی تا چهره‌های معاصر، باید بزرگان فرهنگ و ادب ایران را بیشتر بشناسیم و بخوانیم.

وی زبان فارسی را بخشی از این هویت دانست و گفت: نباید استفاده از واژه‌های بیگانه را نشانه تمدن بدانیم؛ حفظ زبان فارسی و به‌کارگیری واژگان شیوای آن، بخشی از پاسداشت فرهنگ ایرانی است.

مهاجرانی در پایان خاطرنشان کرد: فرهنگ اصیل ایرانی، مدارا، تاب‌آوری، مهربانی و خرد را به ما آموخته است و همین میراث سبب شده ایران از سخت‌ترین حوادث تاریخی عبور کند. باید قدر ایران را بدانیم، یکدیگر را تاب بیاوریم و با مهربانی در کنار هم بایستیم؛ چرا که «دریغ است ایران که ویران شود».