کووید-۱۹ نه «پایان بیماری» است و نه «بازگشت به روز‌های همه‌گیری»

به گزارش خبرگزاری صداوسیما، علی ملکی، متخصص ویروس‌شناسی پزشکی، عضو هیئت علمی انستیتو پاستور ایران و رئیس آزمایشگاه مرجع کشوری کووید-۱۹ انستیتو پاستور ایران گفت: با گذشت بیش از شش سال از آغاز همه‌گیری کووید-۱۹، شرایط این بیماری در جهان در مقایسه با سال‌های نخست همه‌گیری تغییر اساسی کرده است. سازمان جهانی بهداشت در ماه مه ۲۰۲۳ وضعیت اضطراری بهداشت عمومی با اهمیت بین‌المللی مرتبط با کووید-۱۹ را پایان‌یافته اعلام کرد، اما این تصمیم به معنای حذف ویروس از جامعه یا پایان بیماری نبود. SARS-CoV-۲ همچنان در بسیاری از کشور‌ها در گردش است و در کنار سایر ویروس‌های تنفسی مانند آنفلوانزا و ویروس سنسیشیال تنفسی (RSV)، موجب ابتلا، بستری و در مواردی مرگ می‌شود.

ملکی افزود: آنچه در سال‌های اخیر رخ داده، بیشتر گذار از مرحله «همه‌گیری» به مرحله‌ای از گردش پایدار ویروس در جمعیت است. با این حال، الگوی گردش SARS-CoV-۲ هنوز کاملاً مشابه بیماری‌هایی مانند آنفلوانزای فصلی نیست و سازمان جهانی بهداشت همچنان بر مراقبت مستمر تأکید دارد. داده‌های جهانی نیز نشان می‌دهد این ویروس هنوز بدون یک الگوی فصلی کاملاً مشخص در گردش است.

وی ادامه داد: در ایران نیز مانند بسیاری از کشور‌های جهان، کاهش شدید بار بیماری نسبت به سال‌های نخست همه‌گیری به معنای حذف نیاز به پایش نیست؛ بلکه هدف از مراقبت امروز، شناسایی به‌موقع افزایش فعالیت ویروس، گروه‌های در معرض خطر و تغییرات ژنتیکی مهم آن است.

چگونگی شکل‌گیری واریانت‌های جدید

عضو هیئت علمی انستیتو پاستور ایران تصریح کرد: ویروس‌ها در جریان تکثیر خود دچار تغییرات ژنتیکی می‌شوند و SARS-CoV-۲ نیز از این قاعده مستثنی نیست. بخش عمده این تغییرات پیامد مهمی برای رفتار ویروس ندارد، اما گاهی مجموعه‌ای از جهش‌ها در کنار یکدیگر می‌تواند ویژگی‌های ویروس را تغییر دهد و بر قابلیت انتقال، توانایی فرار از پاسخ ایمنی یا عملکرد آن در سلول‌های انسانی اثر بگذارد.

به گفته وی در چنین شرایطی، یک واریانت ژنتیکی جدید شکل می‌گیرد که ممکن است در جمعیت افزایش یابد. سازمان جهانی بهداشت برای اولویت‌بندی واریانت‌ها، آنها را بر اساس شواهد موجود در گروه‌هایی مانند VUM یا واریانت‌های تحت پایش، VOI یا واریانت‌های قابل توجه و VOC یا واریانت‌های نگران‌کننده قرار می‌دهد.

ملکی ادامه داد: قرار گرفتن یک واریانت در گروه VUM به معنای خطرناک بودن آن نیست؛ بلکه نشان می‌دهد ویژگی‌های ژنتیکی یا روند انتشار آن به اندازه‌ای اهمیت دارد که باید با دقت بیشتری پایش شود. بنابراین، «جدید بودن یک واریانت» یا «داشتن جهش‌های بیشتر» به‌تنهایی به معنای ایجاد بیماری شدیدتر نیست.

آخرین وضعیت واریانت‌های تحت پایش در جهان

رئیس آزمایشگاه مرجع کشوری کووید-۱۹ انستیتو پاستور ایران گفت: در سال ۲۰۲۶، SARS-CoV-۲ همچنان به تکامل خود ادامه می‌دهد و سازمان جهانی بهداشت چندین رده از واریانت امیکرون را در چارچوب نظام پایش جهانی دنبال می‌کند. بر اساس داشبورد سازمان جهانی بهداشت، در کنار JN.۱ که در طبقه Variant of Interest قرار دارد، واریانت‌هایی مانند XFG، NB.۱.۸.۱، BA.۳.۲ و PQ.۱۶.۱.۱ در گروه Variant Under Monitoring قرار گرفته‌اند.

وی ادامه داد: داده‌های اخیر جهانی نشان می‌دهد فراوانی برخی واریانت‌ها در طول زمان افزایش یا کاهش پیدا می‌کند. برای نمونه، در یکی از آخرین به‌روزرسانی‌های سازمان جهانی بهداشت، XFG حدود ۲۸ درصد، NB.۱.۸.۱ حدود ۱۸ درصد و PQ.۱۶.۱.۱ حدود ۱۲ درصد از توالی‌های گزارش‌شده در بازه مورد بررسی را تشکیل می‌دادند. این ارقام باید با توجه به تعداد محدود نمونه‌های توالی‌یابی‌شده و تفاوت نظام‌های مراقبتی کشور‌ها تفسیر شوند و لزوماً نشان‌دهنده شیوع واقعی در کل جمعیت جهان نیستند.

ملکی افزود: نکته مهم این است که تغییرات مشاهده‌شده در واریانت‌های در گردش، به معنای بازگشت شرایط بالینی و اپیدمیولوژیک سال‌های نخست همه‌گیری نیست؛ با این حال، تکامل مداوم ویروس ایجاب می‌کند پایش ژنومی و بالینی ادامه پیدا کند.

غلبه RV.۱ در پایش ژنومیک کووید-۱۹ در ایران

عضو هیئت علمی انستیتو پاستور ایران و رئیس آزمایشگاه مرجع کشوری کووید-۱۹ انستیتو پاستور ایران گفت: تعیین دقیق وضعیت واریانت‌های SARS-CoV-۲ در ایران تنها با اتکا به داده‌های کشور‌های دیگر امکان‌پذیر نیست. ورود یک واریانت جدید به کشور، میزان انتشار آن، ایجاد زنجیره انتقال پایدار و در نهایت غالب شدن آن، باید بر اساس نمونه‌های بالینی و داده‌های توالی‌یابی داخل کشور ارزیابی شود.

وی ادامه داد: داده‌های حاصل از مراقبت ژنومیک SARS-CoV-۲ در ایران نشان می‌دهد در حال حاضر RV.۱ به واریانت غالب در نمونه‌های بررسی‌شده کشور تبدیل شده و در اکثریت نمونه‌های توالی‌یابی‌شده شناسایی شده است. این یافته از منظر مراقبت ویروسی اهمیت دارد، زیرا نشان می‌دهد الگوی گردشه SARS-CoV-۲ در ایران می‌تواند با الگو‌های گزارش‌شده در برخی دیگر از کشور‌ها متفاوت باشد.

ملکی افزود: با این حال، غالب بودن یک واریانت ژنتیکی الزاماً به معنای افزایش شدت بیماری یا خطر بیشتر برای جامعه نیست و برای ارزیابی پیامد‌های بالینی باید داده‌های ژنومیک با اطلاعات اپیدمیولوژیک و بالینی تلفیق شوند. از این رو، یافته مربوط به RV.۱ بیش از آنکه دلیلی برای نگرانی عمومی باشد، اهمیت مراقبت مستمر و دقیق ژنومیک را نشان می‌دهد.

به گفته وی واریانت RV.۱ که در ژانویه ۲۰۲۶ به‌طور رسمی در نظام Pango با عنوان XFG.۲۳.۱.۳.۱ نام‌گذاری شد، یکی از زیررده‌های XFG است. واریانت XFG نیز یک واریانت نوترکیب است که از نوترکیبی میان واریانت‌های LF.۷ و LP.۸.۱.۲ ایجاد شده است. روند تکامل و تنوع ژنتیکی SARS-CoV-۲ همچنان ادامه دارد و RV.۱ نیز در همین چارچوب پدید آمده است.

عضو هیئت علمی انستیتو پاستور ایران و رئیس آزمایشگاه مرجع کشوری کووید-۱۹ انستیتو پاستور ایران تصریح کرد: در ارتباط با واریانت‌های کووید-۱۹، نکته مهم این است که شناسایی یک جهش به‌تنهایی به معنای افزایش انتقال‌پذیری، فرار از ایمنی یا افزایش شدت بیماری نیست و برای اثبات چنین ویژگی‌هایی به شواهد مناسب فنوتیپی، اپیدمیولوژیک و بالینی نیاز است.

آزمایشگاه مرجع کشوری؛ خط مقدم مراقبت ژنومی SARS-CoV-۲

وی افزود: انستیتو پاستور ایران از ابتدایی‌ترین روز‌های همه‌گیری کووید-۱۹ در عرصه‌های تشخیص، ارزیابی کیت‌های تشخیصی، مهارت‌آزمایی خارجی مولکولی برای آزمایشگاه‌های تشخیصی سراسر کشور و حوزه تهیه و تولید واکسن پاستوکووک ارائه خدمت کرده است.

ملکی تصریح کرد: آزمایشگاه مرجع کشوری کووید-۱۹ انستیتو پاستور ایران در دوران همه‌گیری، با کمک آزمایشگاه مرجع سلامت توانست شبکه‌ای از آزمایشگاه‌های مولکولی در بخش خصوصی و دولتی تشکیل دهد تا با آموزش و هماهنگی‌های انجام‌شده، در تشخیص آزمایشگاهی کووید-۱۹ نقش فعالی داشته باشند.

عضو هیئت علمی انستیتو پاستور ایران و رئیس آزمایشگاه مرجع کشوری کووید-۱۹ انستیتو پاستور ایران گفت: در حال حاضر نیز این آزمایشگاه به‌عنوان بخشی از نظام مراقبت ملی، علاوه بر تضمین کیفیت تشخیص مولکولی، در شناسایی و پایش تغییرات ژنتیکی SARS-CoV-۲ نقش محوری دارد. توالی‌یابی ژنوم ویروس و تعیین دقیق واریانت‌ها به مسئولان سلامت کمک می‌کند تغییرات الگوی گردش ویروس را زودتر شناسایی کنند و در صورت ظهور رده‌هایی با ویژگی‌های قابل توجه، بررسی‌های تکمیلی را آغاز کنند.

وی ادامه داد: این مراقبت زمانی بیشترین ارزش را دارد که نمونه‌ها به شکل هدفمند و نماینده از مناطق مختلف کشور جمع‌آوری شوند و داده‌های ژنومی با اطلاعات اپیدمیولوژیک، بالینی و آزمایشگاهی تلفیق شوند.

ملکی افزود: آزمایشگاه مرجع کشوری کووید-۱۹ انستیتو پاستور ایران، علی‌رغم آسیب‌های زیرساختی ناشی از حمله دشمن آمریکایی-صهیونیستی به این مؤسسه در اسفند ماه ۱۴۰۴ و فروردین ۱۴۰۵، از ارائه خدمات کشوری خود باز نمانده است و با مدیریت بهنگام منابع و تجهیزات و حضور مسئولانه کارکنان، توانسته است طرح‌ها و خدمات کشوری خود از جمله مهارت‌آزمایی خارجی کووید-۱۹، طرح دیده‌وری ویروس‌های تنفسی و پایش واریانت‌های کووید-۱۹ را بدون وقفه ارائه کند.

ادامه مراقبت؛ رویکرد جدید مدیریت کووید-۱۹

به گفته وی پیام امروز درباره کووید-۱۹ نه «پایان بیماری» است و نه «بازگشت به روز‌های همه‌گیری»؛ بلکه ورود به مرحله‌ای از مدیریت و مراقبت مستمر است. ویروس همچنان تغییر می‌کند و نظام سلامت نیز باید متناسب با این تغییرات، توان تشخیصی و ژنومی خود را حفظ کند.

ملکی تصریح کرد: ایجاد و استمرار یک نظام منظم، نماینده و ملی برای مراقبت ژنومی SARS-CoV-۲ می‌تواند تضمین کند که تغییرات مهم ویروس پیش از تبدیل شدن به یک مسئله جدی بهداشتی شناسایی و ارزیابی شوند.

عضو هیئت علمی انستیتو پاستور ایران و رئیس آزمایشگاه مرجع کشوری کووید-۱۹ انستیتو پاستور ایران گفت: تغییرات ژنتیکی ایجادشده در واریانت‌های جدید SARS-CoV-۲ تاکنون اختلال قابل‌توجهی در عملکرد روش‌های معمول تشخیص مولکولی ایجاد نکرده است و همچنان می‌توان از کیت‌های معتبر PCR موجود برای تشخیص این ویروس استفاده کرد. همچنین تاکنون گزارشی از اختلال قابل‌توجه واریانت‌های در گردش در عملکرد تست‌های سریع تشخیص آنتی‌ژنی SARS-CoV-۲ گزارش نشده است.

ملکی در پااین گفت: با وجود کاهش شدت و بار بیماری نسبت به سال‌های نخست همه‌گیری، رعایت اصول پیشگیری همچنان اهمیت دارد. استفاده از ماسک در فضا‌های بسته و پرتراکم، پرهیز از حضور غیرضروری در مکان‌های شلوغ، تهویه مناسب و رعایت بهداشت تنفسی می‌تواند به کاهش خطر انتقال SARS-CoV-۲ و سایر عفونت‌های تنفسی واگیر کمک کند.